Śródmieście – serce burżuazyjnej elegancji
Warszawskie Śródmieście to naturalny punkt wyjścia dla każdego, kto chce zobaczyć najlepiej zachowane XIX-wieczne kamienice. Najsłynniejszym traktem jest ulica Nowy Świat, która po zniszczeniach wojennych została odbudowana w formie nawiązującej do przedwojennej zabudowy. Spacerując od placu Trzech Krzyży w kierunku Krakowskiego Przedmieścia, mijamy eleganckie kamienice z lat 1860–1890, utrzymane w stylu neorenesansowym i klasycystycznym. Warto zwrócić uwagę na nr 6/8 – dawny hotel Europejski, oraz na słynną kamienicę braci Łyszkiewiczów (Nowy Świat 14), ozdobioną kariatydami.
- Plac Powstańców Warszawy – dawniej plac Warecki, otoczony XIX-wiecznymi czynszówkami, np. kamienicą Wedla (nr 5) z bogatą dekoracją sztukatorską.
- Ulica Marszałkowska (odcinek od Świętokrzyskiej do pl. Zbawiciela) – zachowały się tu eklektyczne kamienice z lat 70. i 80. XIX w., choć wiele z nich zostało przesuniętych podczas budowy trasy W-Z. Na szczególną uwagę zasługuje gmach dawnego Banku Handlowego (nr 81/85).
- Królewska i Mazowiecka – wąskie uliczki, gdzie stoją kamienice z oficynami i ozdobnymi balkonami, np. „Pod Orłem” (Mazowiecka 8).
Śródmiejska zabudowa to głównie efekt boomu budowlanego po 1864 roku, gdy Warszawa – po upadku powstania styczniowego – przeżywała intensywny rozwój przemysłowy i ludnościowy. Powstawały wtedy wielkie czteropiętrowe kamienice czynszowe z wewnętrznymi podwórkami-studniami, przeznaczone dla kilkudziesięciu rodzin. Dziś wiele z nich przeszło rewitalizację, ale wciąż można poczuć atmosferę fin de siècle'u.
Praga – industrialny urok i robotnicze dziedzictwo
Prawobrzeżna Warszawa, a szczególnie Stara Praga, to obszar, gdzie XIX-wieczne budownictwo zachowało się w niezwykle autentycznej formie – bez powojennej odbudowy, z widocznymi śladami historii. Dzielnica rozwijała się dynamicznie dzięki przemysłowi (fabryki, browary, warsztaty kolejowe) i napływowi ludności robotniczej.
- Ulica Ząbkowska – jedna z najstarszych na Pradze, z szeregiem parterowych i piętrowych domów z połowy XIX wieku, np. nr 11 i 21 (tzw. „Biały Domek”) – relikty dawnej drewnianej zabudowy.
- Ulica Targowa – kamienice przy skrzyżowaniu z Kijowską pochodzą z lat 1860–1900, często mają zachowane oryginalne witryny sklepowe i szyldy. Warta uwagi jest także dawna Drukarnia Antoniego Górskiego (nr 54).
- Ulica Brzeska – słynna ze względu na bazar Różyckiego, ale również kamienice przy niej (nr 2, 4, 6) prezentują typową praską architekturę: proste elewacje, bramy przejazdowe i podwórka pełne zieleni.
- Kamienica na Stalowej 10 – przykład XIX-wiecznej secesji w wersji pragskiej, z motywami roślinnymi na fasadzie.
Na Pradze wciąż można zobaczyć także pozostałości magistrali kolejowej i budynki dworca Petersburskiego (ul. Targowa), co przypomina o strategicznym znaczeniu tej dzielnicy w XIX stuleciu. Spacerując po Pradze, warto zajrzeć na podwórza – często kryją one oryginalne studnie, drewniane komórki i resztki bruku.
Ochota, Wola i Żoliborz – XIX-wieczne perełki poza centrum
Dzielnice, które dziś kojarzą się głównie z powojennym budownictwem, skrywają całkiem sporo zabytków z poprzedniego stulecia. Na Ochocie najbardziej reprezentatywne są okolice dawnej